Oorlog en Maatschappij in de Nieuwe Tijd
Enkele onderzoekstips en zoekinstrumenten in het Rijksarchief
Oorlog en Maatschappij in de Nieuwe Tijd
Enkele onderzoekstips en zoekinstrumenten in het Rijksarchief
Gezien de alomtegenwoordigheid van de oorlog in de Nieuwe Tijd, kunnen documenten hierover in de meest uiteenlopende bestanden worden aangetroffen. Hierbij willen we slechts enkele onderzoekstips en zoekinstrumenten presenteren, die niet pretenderen een volledig beeld te schetsen.
Inventarissen kunt u op het spoor komen via de website van het Rijksarchief: http://arch.arch.be Daar vindt u ook de verschillende gedetailleerde archiefoverzichten voor de Rijksarchieven in de provincies (Voor Vlaanderen eerst klikken op 'Departement II: Rijksarchieven in het Vlaamse Gewest'), met informatie over instellingen, bevoegdheden en verwijzingen naar gepubliceerde en ongepubliceerde inventarissen.
I. De Centrale Instellingen
1) Instellingen met directe militaire bevoegdheden:
Zie E. Aerts, M. Baelde, H. Coppens, H. De Schepper, H. Soly, A.K.L. Thijs en K. Van Honacker (eds.), De centrale overheidsinstellingen van de Habsburgse Nederlanden (1482-1795), Brussel, 2 delen, 1994.
Deel I, pp. 386-397 informatie en verwijzingen naar inventarissen over de Secretarie van State en Oorlog. Zie Deel II, pp. 497-522 over de Raad van Financiën.
Deel II bevat een uitgebreid deel 'Oorlog en defensie', pp. 829-914. Hier staan besprekingen en verwijzingen naar inventarissen over het infanteriekorps, het ruiterijkorps, het geniekorps, artilleriekorps, de thesaurier van Oorlog, de Contadorie en Pagadorie, de Krijgskas, het Algemeen Burgerlijk Commissariaat, de superintendant van de militaire justitie, de auditeur-generaal van de militaire justitie, de hoge militaire Jointe en de gemengde Militaire Jointe.
Interessante aanvullende gegevens (o.a. een overzicht van de grote reeksen per archiefbestand) kunnen worden aangetroffen in: M. Soenen, Institutions centrales des Pays-Bas sous l' Ancien Régime, Brussel, 1994 (Gidsen 15).
2) Instellingen met ruimere bevoegdheden, met belangrijke bronnen i.v.m. militaire zaken:
Audiëntie
Dit bestand bevat tot 1632 ook de papieren van de Raad van State. Het bevat o.a. correspondentie tussen de landvoogd en talrijke militairen of spionnen; militaire rapporten en inlichtingen, stukken over de Nederlandse Opstand, vooral over de 16de en vroege 17de eeuw.
Zoeken in de Audiëntie:
* een eerste indruk: E. de Marneffe, Inventaire sommaire des papiers d'état et de l'audience, Brussel, 1906, Toegangen in Beperkte oplage 98, Brussel, 1991 (beslaat enkel de nummers 34 tot 1395).
* snel zoeken op naam en onderwerp via:
- Inventaire des lettres missives du fonds des papiers d'état et de l'audience, 1531-1700, Brussel, 1991, toegangen in beperkte oplage 105.
- H. Nelis, P. Gorissen en M. Soenen, Inventaire des numéros 1396 à 1502 des papiers d'état et de l'audience, Brussel, 1995, Toegangen in beperkte oplage 276.
- De index op de inventaris van H. Nelis door E. Lefevre, Inventarissen 169 (getypte versie, in te kijken op het Algemeen Rijksarchief).
* moeizamer via H. Nelis, Inventaire analytique des archives de l'audience et des papiers d'état, twee delen, Brussel, 1992, Toegangen in beperkte oplage 109 en 110. (zie bv. de talloze dokumenten over militaire zaken onder de nrs. 952-1076, 2768-2818).
*zoeken op naam, functie of plaats via de databank door Harald Deceulaer, die een nadere toegang voorbereidt op de eerste 777 nummers. Publicatie op het internet is gepland, voor inlichtingen: Deceulaer@arch.be
De Rekenkamer(s)
Dit bestand bevat o.a. stukken over inbeslagnames n.a.v. de Nederlandse Opstand, of tijdens de oorlogen met Lodewijk XIV, de Spaanse Successieorlog, oorlogen met het land van Luik, met Kleef, Gelre en Pruisen; militaire contributies en opeisingen voor het onderhoud van garnizoenen, bouw en onderhoud van versterkingen, betaling van legerafdelingen, financiering van inkwartieringen, oorlogsbuit op zee, stukken m.b.t. betaling van het landleger, het zeeleger, de artillerie en munitie, forticifaties en militaire gebouwen.
Ook de bijbehorende kwitanties zijn vaak bewaard.
Zie voor zoektips en verwijzingen naar inventarissen de onmisbare gids van Erik Aerts, Geschiedenis en archief van de Rekenkamers, Brussel, 1996, pp.335-349, 372-377 en passim.
De Raad van Beroerten
Zie A. Jamees, Inventaris van het archief van de Raad van Beroerten, Brussel, 1980.
De Grote Raad van Mechelen
Als hoogste beroepshof voor burgerlijke zaken (met uitzondering van Brabant en Henegouwen, die vanaf de vroege 16de eeuw een soevereine Raad hadden), en als rechtbank in eerste aanleg voor personen onder vorstelijke sauvegarde en in geschillen over vorstelijke oorkonden en vorstelijke rechten is het niet verwonderlijk dat processen kunnen worden aangetroffen over inkwartieringen, repartitie van oorlogslasten, verbeurdverklaringen, schade door soldaten enz.
Zie voor de beschikbare toegangen (o.a. beroepen uit Vlaanderen, beroepen uit Holland, officie fiscaal, processen van aanzienlijke families, memorialen,…) de lijst in R. Nijssen en J. Houssiau, Overzicht van de archieftoegangen in de leeszaal van het Algemeen Rijksarchief. Toestand op 1 september 1999, Brussel, 1999. Nog veel uit dit omvangrijke archiefbestand blijft ongeïnventariseerd. Michel Oosterbosch werkt aan een verdere inventarisering, zie voor meer inlichtingen Oosterbosch@arch.be
Zie ook de Koninklijke Raad (1702-1711), de Raad van State van Maximiliaan Emmanuel van Beieren (1711-1714), de Regentschapsraad (1706-1716), de Algemene Regeringsraad (1787-1789), en de Verenigde Belgische Staten (1790).
II. De Provinciale Instellingen
1) De Regionale Staten
Deze speelden een belangrijke rol in leveringen aan troepen, vergoeding van de garnizoenen, inkwartiering van soldaten op het platteland en levering van oorlogsmateriaal. Bij wijze van voorbeeld kan worden verwezen naar:
M. Nuyttens, Inventaris van het Archief van de Staten van Vlaanderen, Brussel, 1986, pp. 115-127, 378-383.
Zie voor de Staten van Brabant de bespreking en verwijzingen naar inventarissen door Bea Augusteyn in R. Van Uytven, Cl. Bruneel, H. Coppens en B. Augustyn (eds.), De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Brabant en Mechelen tot 1795, Brussel, 2000, deel I, pp. 97-132
G. Hansotte, États du Pays de Liège et Comté de Looz, Brussel, 1990, zie o.a. de nrs. 2964-3074, 3178-3994.
R. Petit, Inventaire des archives des Etats des duché de Luxembourg et comté de Chiny, Brussel, 1971.
G. Wymans, Inventaire des archives des Etats du bailliage de Tournai-Tournaisis, Brussel, 1981, passim.
2) De Provinciale Raden
Zie voor een algemene bespreking van de archieven van deze instellingen: C. Douxchamps-Lefèvre, 'Les structures des archives des conseils de justice dans les Pays-Bas méridionaux durant l'époque moderne', in: Bronnen voor de geschiedenis van de instellingen in België. Sources de l'histoire des institutions de la Belgique, Handelingen van het Coloquium te Brussel. Actes du Colloque de Bruxelles 15.-18.IV.1975, Brussel, 1977, pp. 262-278.
In de archieven van de provinciale raden kunnen talloze processen over militaire zaken worden aangetroffen. Zie via de indices in de verschillende inventarissen, bv. via termen als 'admiraliteit, bende van ordonnantie, deserteurs, fouragering, garnizoen, militaire loopbaan, militaire zaken, oorlog, soldaten, schade door soldaten, inkwartieringen' enz.
Bij wijze van voorbeeld verwijzen we naar:
Voor Vlaanderen:
J. Buntinx, Inventaris van het archief van de Raad van Vlaanderen, Brussel, 1964-1979, 9 delen, indices in deel 8 en 9.
Voor Brabant:
Zie bespreking en verwijzingen naar inventarissen van de Raad van Brabant door Eddy Put in R. Van Uytven, Cl. Bruneel, H. Coppens en B. Augustyn (eds.), De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Brabant en Mechelen tot 1795, Brussel, 2000, pp. 147-171.
In E. Put, Inventaris van het archief van de Raad van Brabant. Deel 2, Archief van de secretariaten, Brussel, 1999, staan verwijzingen naar uitgebreide getuigenissen in procesdossiers.
Voor Namen:
C. Douxchamps-Lefèvre, Inventaire analytique des Informations judiciaires du Conseil de Namur, 1504-1794, Brussel, 1984 en door dezelfde auteur Enquêtes judiciaires du Conseil de Namur, Brussel, 1978-1984, 6 delen (index in elk deel).
F. Courtoy en C. Douxchamps-Lefèvre, Inventaire des archives du conseil provincial de Namur, 3 delen, Brussel, 1986, 1994 en 2003.
Voor Luxemburg:
M. Bourguignon, Inventaire du Conseil de Luxembourg. I. Pièces consignées au Greffe (1503-1794). II Dossiers de Procès de 1720 à 1735, Brussel, 1971.
III. De lokale instellingen
De kasselrijen, kwartieren en meierijen ontwikkelden in oorlogstijd drukke activiteiten, m.b.t. het verdelen van fiscale en militaire lasten, de mobilisatie van hulptroepen, het verzamelen van vervoermiddelen, het organiseren van transporten, logementen en bevoorrading voor het leger. Kasselrij-archieven met zeer omvangrijke gegevens m.b.t. militaire geschiedenis zijn o.a. terug te vinden op het Rijksarchief van Beveren, Brugge, Gent en Kortrijk.
Zie voor de kasselrijen in Vlaanderen de verschillende bijdragen met archiefverwijzingen in W. Prevenier en B. Augusteyn (eds.), De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Vlaanderen tot 1795, Brussel, 1997, pp. 363-512.
Bij wijze van voorbeeld kan worden verwezen naar de verzameling 'Bruine pakken' en het bestand 'Oud stadsarchief Kortrijk', die beide archief van de kasselrij Kortrijk bevatten (en rijke gegevens over oorlogstoestanden), te raadplegen op het Rijksarchief Kortrijk. In het Rijksarchief Gent bevatten de ongepubliceerde inventarissen van de kasselrij van de Oudburg (bv. de nrs. 1751-2046) en van de baronie Nevele rijke gegevens over militaire zaken, net als de archieven van zeer vele lokale instellingen. Eén voorbeeld uit vele: J. Verhelst, Inventaris van het archief van Deinze, Brussel, 1976.
Zie voor Brabant de bespreking met archiefverwijzingen door H. Coppens, 'Meierijen en kwartieren', in R. Van Uytven, Cl. Bruneel, H. Coppens en B. Augustyn (eds.), De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Brabant en Mechelen tot 1795, Brussel, 2000, deel 2, pp. 627-668.
IV. Enkele andere mogelijkheden
1) familiearchieven
In de archieven van hoge adelijke families kunnen militaire gegevens worden aangetroffen (bv. in die van Merode, Arenberg, Ursel).
Zie voor een bespreking en verwijzingen naar inventarissen: A. Van Nieuwenhuyzen, Archives des familles et des particuliers, Brussel, 1997, (Gids 29).
2) Handschriftenverzameling
- Catalogue de la collection des manuscrits divers, 1956, 300 p.
- Catalogue de la collection des manuscrits divers. Suite, z.d., 10 p.
- H. Nelis, Table des noms figurant dans la collection Manuscrits divers du n° 1 à 1147, du n° 2771 à 3783 et à partir du n° 5102. Klapper en lijst met namen aangetroffen in de Handschriftenverzameling, nrs. 1-1147, 2771-3783 en vanaf 5102, z.d., 122 p.
- J. Cuvelier, Handschriftenverzameling. Klapper van de nummers 1148-2771. Manuscrits divers. Index des numéros 1148-2771, 1992
2) Kerkelijke archieven
In bisdomsarchieven kan materiaal worden aangetroffen over de toestand van de kerken en soms van het hele dorp, en vooral in de periode vlak na de Nederlandse Opstand bevatten deze veel gegevens over de gevolgen van de oorlog (zie decanale visitaties, staten van parochies). Specifiek voor het bisdom Gent, dat tot aan de Schelde kwam en dus deels bezet was door Staatse troepen, is er materiaal over de moeilijke verhouding tussen protestanten en katholieken, het verhinderen of bemoeilijken van Staatse commandanten van de forten in Zeeuws Vlaanderen van de katholieke eredienst enz. Er is verder ook nogal wat materiaal over het Spaans kasteel in Gent.
Zie hierover M. Gysseling, Inventaris van het archief van Sint-Baafs en Bisdom Gent tot eind 1801, Brussel, 1997-2000, 5 delen, volgende delen te raadplegen in voorlopige getypte versie in de leeszaal van het Rijksarchief Gent. Meer informatie bij Marc Carnier via RijksarchiefGent@arch.be
Harald Deceulaer
Algemeen Rijksarchief Brussel
(met dank aan mijn collega's Erik Aerts, Marc Carnier, Michel Oosterbosch, Eddy Put en Marc Therry; en aan de waarnemend Algemeen Rijksarchivaris, Daniel Van Overstraeten).
